Του ΗΛΙΑ ΜΑΓΚΛΙΝΗ
Μάνος Κιτσώνας, διευθυντής του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου του Ιδρύματος Ευγενίδου
Σκηνοθετώντας την Οδύσσεια του σύμπαντος
Ο Διονύσης Σιμόπουλος ήθελε να κάνει την ιστορία του κόσμου μια ζωντανή εμπειρία. Η μαθητεία δίπλα του, η παραγωγή της ψηφιακής αφήγησης και η επιτυχία του Πλανηταρίου.
Ο Μάνος Κιτσώνας, ο σημερινός διευθυντής του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου του Ιδρύματος Ευγενίδου, δεν είχε την παραμικρή σχέση με πλανητάρια. Ηλεκτρολόγος μηχανικός και μηχανικός υπολογιστών είχε σπουδάσει στο Πολυτεχνείο, όταν το 1998 ήρθε η πρόταση να ενταχθεί στην ομάδα που θα έστηνε το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο, υπό την επίβλεψη του αείμνηστου Διονύση Σιμόπουλου.
Καθόμαστε στη δροσερή σκιά της ταβέρνας «Αρσένης», πολύ κοντά στο Πλανητάριο, ένα
μεσημέρι με καύσωνα. «Ήταν η ομάδα που θα υλοποιούσε το όραμα του Νικόλαου Βερνίκου-Ευγενίδη και του Σιμόπουλου για το Νέο Πλανητάριο. Η ιδέα για τη δημιουργία του είχε πια ωριμάσει, έπειτα από πολλές προτάσεις που είχε κάνει ο Σιμόπουλος από τα μέσα της δεκαετίας του '90. Κάποιες όντως μπορεί να ήταν πρώιμες, αλλά ο Σιμόπουλος έβλεπε μπροστά. Υπόψη, εκείνη την εποχή τα ψηφιακά πλανητάρια ήταν στη "βρεφική τους ηλικία"».Θυμάμαι τον Μάνο Κιτσώνα το 2003, όταν άρχισα να καλύπτω τη δημιουργία του Νέου Πλανηταρίου. Μας είχε συστήσει ο Σιμόπουλος και νομίζω πως ο Κιτσώνας δεν έχει αλλάξει πολύ μέσα σε αυτά τα 23 χρόνια που πέρασαν. Σίγουρα αυτό που δεν άλλαξε είναι η αγάπη με την οποία μιλάει για τον Σιμόπουλο.
«Το 1973 ο Σιμόπουλος ανέλαβε το Πλανητάριο, που είχε εγκαινιαστεί το 1966. Έως τότε λειτουργούσε με έναν τρόπο, θα έλεγα, ακαδημαϊκό. Ο πρώτος διευθυντής του ήταν ο Δημήτριος Κωτσάκης, καθηγητής Μαθηματικών της Σχολής Ευελπίδων και μετέπειτα καθηγητής Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών· γινόταν μια παρουσίαση του νυχτερινού ουρανού και των αστρονομικών θεμάτων σαν διάλεξη. Καλή η ακαδημαϊκή προσέγγιση, αλλά για το ευρύ κοινό δεν ήταν ελκυστική. Η Μαριάνθη Σίμου, αδελφή του Ευγενίου Ευγενίδη και ψυχή του Ιδρύματος, ανακάλυψε τον Σιμόπουλο στο Μπατόν Ρουζ της Λουιζιάνας των ΗΠΑ, όπου διεύθυνε το τοπικό πλανητάριο και είχε "βαπτιστεί" στην αμερικανική τέχνη της επικοινωνίας της επιστήμης. Όταν συναντήθηκαν, την έπεισε ώστε να μη γίνονται πια "στεγνές" διαλέξεις αλλά παραστάσεις, όπως στην Αμερική. Πλέον το Πλανητάριο δεν είχε έναν άνθρωπο που μιλούσε κι έδειχνε τ' αστέρια αυστηρά επιστημονικά. Συμπεριέλαβε την ηχογραφημένη αφήγηση, προσέθεσε μουσική και οπτικά εφέ, έβαλε διαφάνειες – το Πλανητάριο μεταμορφώθηκε. Αποτέλεσμα; Από το 1973 έως το 1979, η προσέλευση του κοινού τετραπλασιάστηκε φτάνοντας στις 100.000».
Η ομάδα του 1998
Ο Κιτσώνας μιλάει με ανυπόκριτο θαυμασμό για τον Σιμόπουλο, όπως επίσης για την περίφημη ομάδα του 1998. «Σε αυτό το θαύμα συνετέλεσε η πρωτοβουλία του ίδιου του ιδρύματος. Ο Βερνίκος έφερε στην ομάδα τους κατάλληλους εξωτερικούς συνεργάτες, με τη συγκεκριμένη γνώση στην κατασκευή πλανηταρίων. Είχε φέρει και έναν φοβερό Ιταλό μηχανικό που είχε επιβλέψει την κατασκευή πολλών πλοίων του, έχει πεθάνει πια, τον Άντρεα Πούτσιο, για να συντονίζει όλο το πρότζεκτ. Είχαμε δώσει διαστάσεις σε όλες τις παραμέτρους πολύ μεγαλύτερες από τις τυπικές προδιαγραφές. Προκειμένου για το καλύτερο, στο ίδρυμα δεν δίστασαν να ξοδέψουν χρήματα και, κρίνοντας από το αποτέλεσμα, έπραξαν σωστά».
Όταν τον Νοέμβριο του 2003 το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο άνοιξε τις πύλες του, έγινε το κορυφαίο πλανητάριο σε ολόκληρο τον κόσμο και σήμερα συνεχίζει να βρίσκεται μεταξύ των κορυφαίων. «Ναι, ήταν το μεγαλύτερο και καλύτερα εξοπλισμένο πλανητάριο στον κόσμο», λέει ο Κιτσώνας. «Θυμάμαι υπήρχαν συσκευές οι οποίες αναπτύχθηκαν από τις εταιρείες ειδικά για το πλανητάριό μας. Τα πίεζε τα πράγματα ο Σιμόπουλος, όχι όμως με άσχημο τρόπο. Τα πίεζε γιατί είχε το όραμα που δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί με την τότε τεχνολογία. Τώρα μπορεί».
«Το τεράστιο πρόβλημα της υπογεννητικότητας στην Ελλάδα το βλέπουμε να αντανακλάται κάθε χρόνο στο Πλανητάριο: μειώνεται συνεχώς το σχολικό κοινό.»
Ωραία, αλλά πόσο δύσκολο ήταν όλο αυτό για τον ηλεκτρολόγο μηχανικό; «Στην αρχή δυσκολεύτηκα λίγο γιατί προέρχομαι από τελείως τεχνικό υπόβαθρο. Ο Σιμόπουλος προερχόταν από ένα πιο ευρύ, επικοινωνιακό και καλλιτεχνικό θα έλεγα υπόβαθρο. Αλλά είχε τις ιδέες. Κι εμείς αναλαμβάναμε μετά την τεχνική υλοποίησή τους». Το 2003, ο Σιμόπουλος πρότεινε στο Ίδρυμα να αναλάβει ο Κιτσώνας τεχνικός διευθυντής του Νέου Πλανηταρίου. «Εκεί που έκλεινε ένας κύκλος, άνοιξε ένας άλλος. Είχαμε κάνει την πρώτη μας παράσταση, την "Κοσμική Οδύσσεια", και πλάι στον Σιμόπουλο συνέχισα να εκπαιδεύομαι στη φιλοσοφία της παραγωγής ψηφιακών παραστάσεων. Ουσιαστικά στο κομμάτι της λειτουργίας είχε μεν ευθύνη ο Σιμόπουλος, αλλά πρακτικά το "έτρεχα" εγώ από την πρώτη μέρα. Τους πρώτους μήνες ήμουν κάθε μέρα εδώ, και τα Σαββατοκύριακα, για να επιβλέπω την κατάσταση. Ήταν και για εμάς κάτι νέο, το οποίο ζητούσε την αγάπη μας. Το αγαπούσαμε προφανώς όλοι αλλά απαιτούσε και συνεχή μέριμνα, διότι ήταν εντελώς καινούργια όλα τα συστήματα. Δεν τα ξέραμε, δεν υπήρχαν πουθενά! Αλλά σταδιακά έγινε μέρος της ζωής μου».
Όταν από 20.000 οι επισκέπτες του παλαιού Πλανηταρίου έγιναν 100.000 το 1979, με το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο, οι νέοι αριθμοί, τα νέα νούμερα ποια ήταν; «Το 2004 είχαμε 370.000 κόσμο. Ο μέσος όρος ήταν 300.000 τα επόμενα χρόνια. Μεγάλη κάμψη είχαμε με την κρίση. Αλλά επανήλθαμε και ειδικά μετά τη μεγάλη τεχνολογική αναβάθμιση που έγινε το 2023, είμαστε τώρα στις 220.000 κόσμο. Το τεράστιο πρόβλημα της υπογεννητικότητας στην Ελλάδα το βλέπουμε να αντανακλάται κάθε χρόνο στο Πλανητάριο: μειώνεται συνεχώς το σχολικό κοινό».
Ο Κιτσώνας παρέμεινε τεχνικός διευθυντής, αλλά ο Σιμόπουλος τον ενέτασσε σε όλα τα στάδια της λειτουργίας. «Με δική του πρωτοβουλία συμμετείχα και στον προγραμματισμό και στα οικονομικά. Παράλληλα με ενδιέφεραν η διοικητική τεχνολογία και η εξερεύνηση. Πιστεύω ότι η συνειδητοποίηση της μοναδικής αλλά ταυτόχρονα και μηδαμινής θέσης μας στον χώρο και στον χρόνο, η αίσθηση της κλίμακας του σύμπαντος δηλαδή, βοηθάει να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι και πολίτες. Μεταξύ όλων των άλλων αυτών την κλίμακα και τη θέση προσπαθούμε να δώσουμε στο κοινό με τις παραστάσεις μας».
Η πρόταση για τη διαδοχή
Όταν έπειτα από 41 ολόκληρα χρόνια, το 2014, ο Σιμόπουλος αποσύρθηκε από διευθυντής, πρότεινε στο Ίδρυμα να τον διαδεχθεί ο Κιτσώνας. «Με πρότεινε χωρίς προηγουμένως να το συζητήσει μαζί μου! Και το Ίδρυμα αποδέχθηκε την πρότασή του. Φοβερά τιμητικό για μένα να έχω πια, εδώ και 12 χρόνια, όλη την ευθύνη του Πλανηταρίου».
Αρνείται ωστόσο να πει την πρόταση «πήρα τη θέση του Σιμόπουλου». «Όχι, δεν υπάρχει αυτό. Συνέχισα τη δουλειά, αλλά δεν μπορεί κανένας να πάρει τη θέση του Σιμόπουλου. Και, βέβαια, παρόλο που επισήμως είχε πάρει σύνταξη, ποτέ δεν σταμάτησε να είναι δίπλα μας. Συμμετείχε υποστηρικτικά στο κομμάτι της παραγωγής των παραστάσεων. Ακόμη και το πρόγραμμα ας πούμε που έφτιαχνα, του το έστελνα να μου πει τη γνώμη του. Αυτό έγινε μια-δυο φορές, μετά μου είπε "μην το στέλνεις, δεν το κοιτάζω καν"».
Λέω στον Μάνο Κιτσώνα ότι κάποια φορά που είχα τηλεφωνήσει στον Σιμόπουλο, μου είχε πει: "Μίλα με τον Μάνο, είναι σαν να μιλάς με εμένα". Ο Κιτσώνας χαμογελάει συνεσταλμένα. «Ναι, εντάξει, δεν υπάρχει αυτό. Αλλά πράγματι, δίπλα στον Σιμόπουλο έμαθα και κατάλαβα κάποια πράγματα που δεν θα μπορούσα ή θα μου έπαιρνε πολύ περισσότερο χρόνο να τα καταλάβω. Το Πλανητάριο έχει τις δικές του ιδιαιτερότητες. Κάτι για να συνεχίσει να πηγαίνει καλά και να μη δημιουργηθούν ζητήματα στη λειτουργία, κάποιος πρέπει να έχει καλή εμπειρία».
«Φέτος, το 2026, το Ίδρυμα Ευγενίδου γιορτάζει 70 χρόνια συνεχούς προσφοράς και δράσης, αλλά και το Πλανητάριο τα δικά του 60 χρόνια συνεχούς λειτουργίας», σχολιάζει ο Κιτσώνας, καταλήγοντας: «Η διπλή αυτή επέτειος μας έδωσε την ευκαιρία για νέες πρωτοβουλίες, δράσεις και συνεργασίες».
Συνεργασία με το CERN
Η μεγάλη είδηση είναι η συνεργασία του Πλανηταρίου με το CERN. «Εκ μέρους του Ιδρύματος έχω αναλάβει τον συντονισμό αυτής της συνεργασίας, η οποία θα είναι μακροχρόνια και πολύπλευρη, με εκδηλώσεις, εκθέσεις για το κοινό και τα σχολεία, ενώ είμαστε σε συζητήσεις για ακόμη περισσότερα πράγματα. Για μένα είναι πολύ τιμητικό που μου ανέθεσαν τον συντονισμό αυτό».
Μια άλλη πολύ σημαντική συνεργασία είναι με το Ίδρυμα Βαγγέλη Παπαθανασίου. «Με επιθυμία και των δύο ιδρυμάτων ανανεώνουμε 100% το οπτικό υλικό της παράστασης "Είμαστε αστρόσκονη". Θυμίζω ότι Παπαθανασίου και Σιμόπουλος "έφυγαν" το 2022 με τρεις μήνες διαφορά. Είχε επικοινωνήσει τότε μαζί μας ο δικηγόρος του Βαγγέλη Παπαθανασίου και μας προέτρεψε να ολοκληρώσουμε την παράσταση. Ο Παπαθανασίου είχε ετοιμάσει τη μουσική, ενώ ο Σιμόπουλος είχε ολοκληρώσει το μοντάζ λίγο πριν φύγει. Χαίρομαι πολύ που καταφέραμε και εντάξαμε στην παράσταση την αφήγηση με τη φωνή του ίδιου του Σιμόπουλου, με σχολαστικό editing που έγινε από διάφορες ομιλίες του. Ο Σιμόπουλος αρνιόταν να "ντύσει" μια παράσταση με τη φωνή του».
Πηγή: Η Καθημερινή – Ηλίας Μαγκλίνης.